Το γερμανικό σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης

Το σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης στη Γερμανία – Βασικές αρχές και δομή

Το γερμανικό σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης αποτελεί κεντρικό στοιχείο του εκπαιδευτικού συστήματος και είναι στενά συνδεδεμένο με τον κόσμο της εργασίας. Προσφέρει σε νέους και ενήλικες ποικίλους τρόπους απόκτησης επαγγελματικών προσόντων και χαρακτηρίζεται από την πρακτική του προσέγγιση, τη δυνατότητα μετάβασης από το ένα επίπεδο στο άλλο και τη συνεργασία μεταξύ κράτους, οικονομίας και κοινωνικών εταίρων. Οι στόχοι του είναι κυρίως η εξασφάλιση ειδικευμένου προσωπικού και η προώθηση της διά βίου μάθησης.

Ομοσπονδιακή δομή και ποικιλία εκπαιδευτικών κατευθύνσεων

Η Γερμανία είναι ένα ομοσπονδιακό κράτος. Οι αρμοδιότητες στον τομέα της επαγγελματικής κατάρτισης κατανέμονται μεταξύ της ομοσπονδιακής κυβέρνησης και των ομόσπονδων κρατιδίων. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ρυθμίζει, βάσει της νομοθεσίας για την επαγγελματική κατάρτιση (Berufsbildungsgesetz - BBiG) και του κανονισμού για τους βιοτέχνες (Handwerksordnung - HwO), τη διττή επαγγελματική κατάρτιση, καθώς και την μετεκπαίδευση και συμπληρωματική κατάρτιση σε επαγγέλματα που αναγνωρίζονται από το κράτος. Το διδακτικό περιεχόμενο στις επιχειρήσεις, η διδασκαλία στις επαγγελματικές σχολές καθώς και οι τελικές εξετάσεις που ρυθμίζονται από τα αρμόδια επιμελητήρια καθορίζονται με ενιαίο τρόπο σε ολόκληρη την ομοσπονδιακή επικράτεια στο πλαίσιο του διττού συστήματος. Τα ομόσπονδα κρατίδια είναι αρμόδια για τις επαγγελματικές σχολές, το μεγαλύτερο μέρος της σχολικής επαγγελματικής εκπαίδευσης, καθώς και για τα επαγγέλματα που ρυθμίζονται από τη νομοθεσία των ομόσπονδων κρατιδίων, ιδίως στους τομείς της υγείας, της περίθαλψης, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής μέριμνας.

Ως εκ τούτου, υπάρχουν δύο βασικοί πυλώνες της επαγγελματικής κατάρτισης:

1. Η διττή επαγγελματική κατάρτιση, ο σημαντικότερος τρόπος απόκτησης προσόντων, ο οποίος συνδυάζει την πρακτική άσκηση σε επιχειρήσεις με τη θεωρητική εκπαίδευση σε σχολές.
2. Η σχολική επαγγελματική κατάρτιση πραγματοποιείται κυρίως με πλήρες ωράριο σε επαγγελματικές σχολές, τεχνικές σχολές ή επαγγελματικά κολέγια.

Η σχολική επαγγέλματα κατάρτιση – πραγματοποιείται κυρίως σε καθεστώς πλήρους απασχόλησης σε επαγγελματικές σχολές, τεχνικές σχολές ή επαγγελματικά κολέγια και περιλαμβάνει πρακτική άσκηση σε επιχειρήσεις.

Από το 2020, αυτά τα διπλώματα συνοδεύονται παράλληλα από τον τίτλο «Bachelor Professional».

Συμπληρώνονται από διττά προγράμματα σπουδών, τα οποία συνδυάζουν την ανώτερη εκπαίδευση με την πρακτική εμπειρία σε επιχειρήσεις. Τυπικά, δεν θεωρούνται επαγγελματική κατάρτιση με τη στενή έννοια του όρου, αλλά μέρος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Αυτά συμπληρώνονται από διττά προγράμματα σπουδών, τα οποία συνδυάζουν την ανώτερη εκπαίδευση με την πρακτική εμπειρία σε επιχειρήσεις. Ωστόσο, αποτελούν μέρος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και δεν εμπίπτουν στην επαγγελματική κατάρτιση με τη στενή έννοια του όρου.

Επαγγελματικός προσανατολισμός και μετάβαση στην εκπαίδευση

Ο επαγγελματικός προσανατολισμός διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στο γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Ήδη από το σχολείο, οι νέοι αποκτούν γνώσεις σχετικά με τα επαγγέλματα, τις ευκαιρίες πρακτικής άσκησης και τις δυνατότητες παροχής συμβουλών. Οι υπηρεσίες επαγγελματικού προσανατολισμού που παρέχονται από την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Απασχόλησης (Bundesagentur für Arbeit), τα επιμελητήρια και τις σχολές υποστηρίζουν τη μετάβαση από τη σχολική εκπαίδευση στην επαγγελματική κατάρτιση ή τις σπουδές. Στόχος είναι να δοθεί στους νέους η δυνατότητα να λάβουν μια τεκμηριωμένη και ρεαλιστική απόφαση σχετικά με την επαγγελματική τους σταδιοδρομία.

Δομικά χαρακτηριστικά και βασικά στοιχεία της επαγγελματικής κατάρτισης

Το γερμανικό σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης βασίζεται σε βασικά στοιχεία που διασφαλίζουν την ποιότητα και την αποδοχή:

• Κοινή ευθύνη του κράτους, της οικονομίας και των κοινωνικών εταίρων: Το κράτος, η οικονομία και οι κοινωνικοί εταίροι εξασφαλίζουν από κοινού το πλαίσιο για την επαγγελματική κατάρτιση, από τη χρηματοδότηση έως την ανάπτυξη των προγραμμάτων σπουδών και την εφαρμογή τους μέχρι τις εξετάσεις και την πιστοποίηση των αποκτηθέντων δεξιοτήτων.
• Μάθηση κατά τη διάρκεια της εργασίας: Η γερμανική επαγγελματική κατάρτιση στοχεύει στην απόκτηση ολοκληρωμένων επαγγελματικών δεξιοτήτων, δηλαδή στην ικανότητα αυτόνομης εργασίας. Η μάθηση σε πραγματικές συνθήκες εργασίας σε συνδυασμό με τη σχολική μάθηση είναι ο καλύτερος τρόπος για την ανάπτυξη των απαραίτητων τεχνικών, μεθοδολογικών και κοινωνικών δεξιοτήτων.
• Κοινωνική αποδοχή των προτύπων: Τα διεπιχειρησιακά πρότυπα επαγγελματικής κατάρτισης και εκπαίδευσης, καθώς και τα ενιαία πρότυπα εξετάσεων, εγγυώνται την ποιότητα των προσόντων. Συγκρίσιμοι τίτλοι και πιστοποιητικά κατάρτισης αποτελούν τη βάση για την απασχολησιμότητα, την κινητικότητα και την κοινωνική αποδοχή και προωθούν τη διά βίου μάθηση.
• Προσόντα του προσωπικού επαγγελματικής κατάρτισης: Τα προσόντα του διδακτικού και εκπαιδευτικού προσωπικού αποτελούν βασικό στοιχείο για την ποιότητα: ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης προϋποθέτει ότι οι διδάσκοντες και το εκπαιδευτικό προσωπικό των επιχειρήσεων είναι ταυτόχρονα παιδαγωγοί και ειδικοί. Η επαγγελματική παιδαγωγική αποτελεί τη βάση όλων των διαδικασιών διδασκαλίας και μάθησης στις επιχειρήσεις.
• Θεσμοθετημένη έρευνα και παροχή συμβουλών: Η έρευνα στον τομέα της εκπαίδευσης και της αγοράς εργασίας επιτρέπει τη συνεχή προσαρμογή της επαγγελματικής κατάρτισης στις τεχνικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις. Οι επαγγελματικές πληροφορίες και η συμβουλευτική υποστήριξη βοηθούν στην επιλογή μέτρων κατάρτισης και συμπληρωματικής κατάρτισης και στη μετάβαση στο σύστημα απασχόλησης.

Αυτά τα χαρακτηριστικά εξασφαλίζουν την υψηλή αποδοχή των τίτλων επαγγελματικής κατάρτισης στην οικονομία και την κοινωνία.

Συμπληρωματική κατάρτιση

Για κάθε επάγγελμα που προϋποθέτει επαγγελματική κατάρτιση, υπάρχουν δυνατότητες συμπληρωματικής κατάρτισης που συμβάλλουν στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και στην αύξηση του επιπέδου προσόντων. Εκτός από τις επαγγελματικές μορφές συμπληρωματικής κατάρτισης, μετά την ολοκλήρωση της επαγγελματικής κατάρτισης μπορεί να ακολουθηθεί και πανεπιστημιακή φοίτηση. Το υψηλό ποσοστό συμπληρωματικής κατάρτισης θεωρείται ουσιαστικός παράγοντας για τη βιωσιμότητα της οικονομίας.

Επίπεδα προσόντων και δυνατότητα μετάβασης από το ένα επίπεδο στο άλλο

Οι τίτλοι επαγγελματικής κατάρτισης κατατάσσονται στο Γερμανικό Πλαίσιο Προσόντων (Deutschen Qualifikationsrahmen - DQR), το οποίο περιλαμβάνει τα επίπεδα προσόντων 1 έως 8.

• Η ολοκληρωμένη διττή ή σχολική επαγγελματική κατάρτιση αντιστοιχεί συνήθως στο επίπεδο 4.

• Οι τίτλοι επαγγελματικής μετεκπαίδευσης, όπως του αρχιτεχνίτη («Meister(in)»), του τεχνικού («Techniker(in)») ή του ειδικού («Fachwirt(in)»), αντιστοιχούν στο επίπεδο 6, δηλαδή είναι ισοδύναμοι με το προπτυχιακό πτυχίο (Bachelor). Σε ορισμένες περιπτώσεις, απονέμεται επίσης ο τίτλος «Bachelor professional».

• Τα στρατηγικά συμπληρωματικά προσόντα, όπως ο τίτλος του νομοθετικά κατοχυρωμένου οικονομολόγου επιχειρήσεων («Betriebswirt(in)») ή του εκπαιδευτικού επαγγελματικής κατάρτισης («Berufspädagog(in)»), μπορούν να φτάσουν στο επίπεδο 7, το οποίο είναι συγκρίσιμο με το μεταπτυχιακό πτυχίο (Master). Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να απονεμηθεί ο τίτλος «Master Professional».

Το σύστημα παρέχει δυνατότητα μετάβασης από το ένα επίπεδο στο άλλο: Η πρόσβαση στα πανεπιστήμια δεν συνδέεται αποκλειστικά με την κατοχή ανώτερων επαγγελματικών τίτλων. Ακόμη και άτομα που έχουν ολοκληρώσει την επαγγελματική τους κατάρτιση και διαθέτουν πολυετή επαγγελματική εμπειρία μπορούν – ανάλογα με την ισχύουσα νομοθεσία του κάθε ομόσπονδου κράτους – να ξεκινήσουν σπουδές. Έτσι, υπάρχει μια ανοιχτή εκπαιδευτική διαδρομή μεταξύ επαγγελματικής και ακαδημαϊκής εκπαίδευσης.

Τρέχουσες προκλήσεις

Στη Γερμανία υπάρχει μια συνεχής τάση προς την απόκτηση ακαδημαϊκών τίτλων. Το ποσοστό των νέων που ξεκινούν μια επαγγελματική κατάρτιση μετά το σχολείο έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 20 χρόνια. Ταυτόχρονα, η Γερμανία αντιμετωπίζει δημογραφικές προκλήσεις. Η ένταξη ειδικευμένων εργαζομένων και μαθητευόμενων από το εξωτερικό είναι ένας τρόπος για την αντιμετώπιση της έλλειψης ειδικευμένου προσωπικού. Είναι αισθητό το πρόβλημα της αναντιστοιχίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης εργασίας, το οποίο έχει ως αποτέλεσμα κάθε χρόνο πολλοί νέοι να αναζητούν θέσεις επαγγελματικής κατάρτισης (μαθητείας), ενώ ταυτόχρονα πολλές θέσεις μαθητείας παραμένουν κενές. Αυτό οφείλεται, αφενός, στην έλλειψη κινητικότητας των δυνητικών εκπαιδευομένων και, αφετέρου, στις διαφορές μεταξύ των απαιτούμενων προσόντων και των δραστηριοτήτων της θέσης επαγγελματικής κατάρτισης και των επιθυμιών και προσόντων των ατόμων που αναζητούν εργασία. Οι τεχνικές καινοτομίες, με κυριότερες τις ευκαιρίες που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη, και οι νομικές βάσεις, όπως για παράδειγμα η απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές, μεταβάλλουν τις απαιτήσεις των επαγγελματικών προσόντων και πρέπει να ενσωματωθούν στην επαγγελματική κατάρτιση.

Σημασία και διεθνής αντίληψη

Το γερμανικό σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης θεωρείται διεθνώς ως υπόδειγμα για τη σύνδεση της εκπαίδευσης με την απασχόληση. Τα ισχυρά του στοιχεία είναι η εταιρική διαχείριση, ο υψηλός προσανατολισμός στην πρακτική, η διασφάλιση της ποιότητας μέσω εξετάσεων και προτύπων, καθώς και η ευρεία κοινωνική αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων. Αυτή η δομή συμβάλλει ουσιαστικά στο χαμηλό ποσοστό ανεργίας των νέων και στην καινοτομία της γερμανικής οικονομίας.

Περισσότερες πληροφορίες

Στις παρουσιάσεις της GOVET αναλύονται σε βάθος πολλές πτυχές του γερμανικού συστήματος επαγγελματικής κατάρτισης: www.govet.international/presentation.